Παραγωγικότητα και ποιότητα της εργασίας
Η συζήτηση για την παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας επανέρχεται σε μια κρίσιμη συγκυρία, στην οποία δοκιμάζονται ξανά τα όρια του σημερινού αναπτυξιακού υποδείγματος. Συνδέεται με την πορεία των μισθών, την ποιότητα των θέσεων εργασίας και τη δυνατότητα της χώρας να στηρίξει μια πιο ανθεκτική παραγωγική βάση. Το ουσιαστικό ερώτημα, ωστόσο, είναι με ποιους όρους μιλάμε για την παραγωγικότητα, ποιες αιτίες αναγνωρίζουμε για τη διαχρονική της υστέρηση και ποιες πολιτικές μπορούν να τη συνδέσουν με ποιοτικότερη εργασία, υψηλότερα εισοδήματα και βιώσιμη ανάπτυξη.
Χρήστος Γούλας*
Υπό αυτήν την οπτική, μπορούμε να διακρίνουμε δύο τρόπους προσέγγισης. Ο πρώτος, γνώριμος αλλά περιοριστικός, μετατρέπει την παραγωγικότητα σε επιχείρημα πίεσης πάνω στην εργασία. Χρησιμοποιείται για να εξηγηθεί γιατί οι μισθοί δεν μπορούν να αυξηθούν, γιατί οι εργαζόμενοι καλούνται να προσαρμόζονται σε πιο απαιτητικούς ρυθμούς, γιατί οι επιχειρήσεις ζητούν μεγαλύτερη ευελιξία και γιατί η κοινωνία καλείται να έχει χαμηλότερες προσδοκίες στο όνομα της ανταγωνιστικότητας.
Υπάρχει, όμως, και ένας δεύτερος τρόπος, πιο ουσιαστικός και πιο κοντά στην πραγματική λειτουργία της οικονομίας. Σύμφωνα με αυτόν, η παραγωγικότητα δεν είναι απλώς το πόσο γρήγορα, πόσο πολύ ή πόσο εντατικά εργάζεται κάποιος. Είναι σύνθετο και πολυδιάστατο αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται η παραγωγή. Εξαρτάται από το είδος των επενδύσεων, την τεχνολογική αναβάθμιση των επιχειρήσεων, το μοντέλο της διοίκησης, τη διάρθρωση των κλάδων, την επαγγελματική γνώση και, κυρίως, την ποιότητα των θέσεων εργασίας.
Για πολλά χρόνια, η ελληνική συζήτηση κινήθηκε περισσότερο στο πλαίσιο της πρώτης, περιοριστικής προσέγγισης. Κάθε φορά που το κυρίαρχο παραγωγικό πρότυπο φαινόταν να αγγίζει τα όριά του, η απάντηση αναζητούνταν στην αύξηση της πίεσης πάνω στον εργαζόμενο: περισσότερες ώρες δουλειάς, υπερβάσεις ωραρίου, περισσότερα καθήκοντα, στενότερα χρονικά περιθώρια, μεγαλύτερη διαθεσιμότητα και συμπιεσμένες αμοιβές. Στην πράξη, όμως, όλα αυτά δεν οδήγησαν σε πραγματική παραγωγική αναβάθμιση. Κάλυψαν προσωρινά αδυναμίες που αφορούσαν την οργάνωση των επιχειρήσεων, την επενδυτική αδράνεια και την τεχνολογική υστέρηση. Οι αντοχές των εργαζομένων έχουν όρια και δεν αρκούν για να υποκαθιστούν διαρκώς τις αλλαγές που καθυστερούν στην οικονομία και στο παραγωγικό υπόδειγμα.
Η παραγωγικότητα δεν μπορεί να αυξηθεί με ακόμα περισσότερες υπερωρίες ούτε με μεγαλύτερη πίεση στην καθημερινή εργασία. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί πρόσκαιρα να αυξάνεται ο όγκος της προσπάθειας, αλλά όχι κατ’ ανάγκην η αξία που παράγεται. Η κόπωση δεν αρκεί για να δημιουργήσει καινοτομία, καλύτερες υπηρεσίες, ποιοτικότερα προϊόντα ή πιο ανθεκτικές επιχειρήσεις.
Το ζήτημα γίνεται σήμερα ακόμα πιο κρίσιμο, γιατί η ελληνική οικονομία δεν αντιμετωπίζει μόνο πρόβλημα παραγωγικότητας. Αντιμετωπίζει και σοβαρές δυσκολίες προσέλκυσης και συγκράτησης εργαζομένων. Η απασχόληση δεν μπορεί να αυξηθεί ουσιαστικά όταν πολλές θέσεις εργασίας παραμένουν χαμηλά αμειβόμενες, ασταθείς, με απρόβλεπτα ωράρια και περιορισμένες δυνατότητες εξέλιξης. Οταν η εργασία δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να οργανώσει αξιοπρεπώς τη ζωή του, η οικονομία δυσκολεύεται να κρατήσει ειδικευμένο προσωπικό, να προσελκύσει νέους εργαζόμενους και να αξιοποιήσει την εμπειρία των μεγαλύτερων ηλικιών.
Για αυτούς τους λόγους, η ποιότητα της εργασίας δεν αποτελεί απλώς κοινωνική διεκδίκηση. Συνιστά βασική προϋπόθεση για την αύξηση της παραγωγικότητας, της απασχόλησης και της αναπτυξιακής ανθεκτικότητας. Καλύτεροι μισθοί, ασφαλείς συνθήκες, προβλέψιμος χρόνος εργασίας, ουσιαστική κατάρτιση και δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης καθιστούν την εργασία πιο ελκυστική και τις επιχειρήσεις ικανότερες να αξιοποιήσουν το ανθρώπινο δυναμικό τους.
Αν, λοιπόν, η παραγωγικότητα νοηθεί ως συλλογικό και πολυδιάστατο αποτέλεσμα, και όχι ως μονομερής απαίτηση από τον εργαζόμενο, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην ατομική προσπάθεια. Μεταφέρεται στο πεδίο των θεσμών που ρυθμίζουν την εργασία, οργανώνουν τη διαπραγμάτευση και κατανέμουν τα οφέλη της ανάπτυξης. Η πραγματική παραγωγική αναβάθμιση δεν περνά μέσα από την εξάντληση της εργασίας αλλά μέσα από την αναβάθμιση της αξίας της. Τελικά, η ποιότητα της εργασίας δεν είναι αποτέλεσμα της ανάπτυξης, είναι προϋπόθεσή της.
*PhD, Γενικός διευθυντής στο Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ
