Για την Ορθόδοξη Εκκλησία η Πρωτοχρονιά δεν είναι την 1η Ιανουαρίου αλλά την 1η Σεπτεμβρίου. Τι είναι η μυστηριώδης «Ίνδικτος», πώς μια διοικητική πρακτική της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μπήκε στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο και ποιος ήταν ο Συμεών ο Στυλίτης, ο ασκητής που πέρασε δεκαετίες πάνω σε έναν στύλο.
Σήμερα το εκκλησιαστικό ημερολόγιο επιστρέφει στην πρώτη του σελίδα. Η 1η Σεπτεμβρίου είναι η αρχή του νέου εκκλησιαστικού έτους, μια παράδοση με ρίζες στη Ρωμαϊκή και τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όταν ο χρόνος μετριόταν και μέσα από κύκλους που ονομάζονταν «Ινδικτιώνες».
Την ίδια ημέρα η Εκκλησία τιμά έναν από τους πιο ασυνήθιστους ασκητές της χριστιανικής ιστορίας: τον Συμεών τον Στυλίτη, ο οποίος εγκατέλειψε ακόμη και το μοναστικό κελί για να ζήσει στην κορυφή ενός στύλου, εκτεθειμένος στον ήλιο, στη βροχή και στο κρύο. Η ακραία επιλογή του γέννησε ένα ολόκληρο ασκητικό ρεύμα που επιβίωσε επί αιώνες.
Γιατί το εκκλησιαστικό έτος αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου
Η 1η Σεπτεμβρίου αποτελεί την πρώτη ημέρα του εκκλησιαστικού έτους στην Ορθόδοξη Εκκλησία.
Δεν πρόκειται για «Πρωτοχρονιά» με τη σημερινή κοσμική έννοια. Είναι η έναρξη του ετήσιου λειτουργικού κύκλου, μέσα στον οποίο ξεδιπλώνονται οι μεγάλες εορτές, οι περίοδοι νηστείας και οι μνήμες των Αγίων.
Η επιλογή της ημερομηνίας έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Στον ρωμαϊκό και αργότερα στον βυζαντινό κόσμο χρησιμοποιήθηκε ένα σύστημα χρονολόγησης βασισμένο στην Ίνδικτο, δηλαδή σε επαναλαμβανόμενους κύκλους δεκαπέντε ετών.
Από εκεί προέρχεται η φράση που εξακολουθούμε να συναντούμε κάθε 1η Σεπτεμβρίου στα εκκλησιαστικά ημερολόγια:
«Αρχή της Ινδίκτου, ήτοι του νέου έτους».
Τι ακριβώς ήταν η Ίνδικτος
Η λέξη προέρχεται από το λατινικό indictio και αρχικά συνδεόταν με την «αναγγελία» ή τον καθορισμό φορολογικών υποχρεώσεων.
Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία οι φορολογικές εκτιμήσεις και άλλες διοικητικές διαδικασίες άρχισαν να οργανώνονται σε κύκλους ετών.
Σταδιακά επικράτησε ο δεκαπενταετής κύκλος της Ινδίκτου, ο οποίος απέκτησε τόσο μεγάλη διοικητική σημασία ώστε χρησιμοποιούνταν για τη χρονολόγηση εγγράφων.
Η αρχή της Ινδίκτου συνδέθηκε τελικά με την 1η Σεπτεμβρίου και η πρακτική πέρασε από τη διοίκηση της αυτοκρατορίας στη βυζαντινή και εκκλησιαστική παράδοση.
Έτσι, ένας όρος που κάποτε είχε κυρίως φορολογικό και διοικητικό χαρακτήρα επέζησε επί πολλούς αιώνες μέσα στο ορθόδοξο εορτολόγιο.
Γιατί όμως Σεπτέμβριος;
Η αρχή του φθινοπώρου αποτελούσε ούτως ή άλλως σημαντικό σημείο για τις αγροτικές κοινωνίες.
Ο κύκλος της προηγούμενης σοδειάς ολοκληρωνόταν και άρχιζε η προετοιμασία για τη νέα περίοδο καλλιέργειας.
Η εκκλησιαστική παράδοση έδωσε στην ημερομηνία και θεολογικό περιεχόμενο.
Στη λατρεία της ημέρας δεσπόζει η ευαγγελική περικοπή στην οποία ο Χριστός εισέρχεται στη συναγωγή της Ναζαρέτ και διαβάζει από τον Προφήτη Ησαΐα:
«Πνεῦμα Κυρίου ἐπ’ ἐμέ… κηρύξαι ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν».
Η αναφορά στον «δεκτό ενιαυτό του Κυρίου» συνδέθηκε λειτουργικά με την αρχή του νέου έτους.
Ο Συμεών ο Στυλίτης – Ο άνθρωπος που ανέβηκε σε έναν στύλο
Κεντρική μορφή του εορτολογίου της 1ης Σεπτεμβρίου είναι ο Όσιος Συμεών ο Στυλίτης, ένας από τους διασημότερους ασκητές της ύστερης αρχαιότητας.
Γεννήθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα στη βόρεια Συρία και, σύμφωνα με τον βίο του, στα νεανικά του χρόνια ήταν βοσκός.
Η επαφή του με το μοναχικό ιδεώδες τον οδήγησε πολύ νωρίς στην άσκηση.
Όμως ακόμη και για τα εξαιρετικά αυστηρά δεδομένα του μοναχισμού της εποχής, ο Συμεών θεωρήθηκε ακραίος.
Υπέβαλλε τον εαυτό του σε τόσο σκληρές νηστείες και σωματικές δοκιμασίες ώστε, σύμφωνα με την παράδοση, ακόμη και άλλοι μοναχοί ανησυχούσαν για τις πρακτικές του. Τελικά αποσύρθηκε σε περιοχή κοντά στο σημερινό Χαλέπι της Συρίας. Και εκεί έκανε κάτι πρωτοφανές. Ανέβηκε σε έναν στύλο.Η αρχική πρόθεση του Συμεών φαίνεται παράδοξη: ήθελε να απομονωθεί.
Η φήμη του όμως είχε εξαπλωθεί τόσο πολύ ώστε πλήθη ανθρώπων ταξίδευαν για να τον συναντήσουν, να ζητήσουν συμβουλή, προσευχή ή θεραπεία. Ο ασκητής αναζητούσε έναν τρόπο να βρίσκεται μακριά από το πλήθος χωρίς να εξαφανιστεί εντελώς από αυτό.
Έτσι εγκαταστάθηκε πάνω σε έναν στύλο.Στην αρχή ήταν σχετικά χαμηλός. Με τον καιρό αντικαταστάθηκε από υψηλότερους, ώσπου, σύμφωνα με τις πηγές, ο τελευταίος έφτανε σε εντυπωσιακό ύψος. Στην κορυφή υπήρχε μια μικρή πλατφόρμα. Εκεί ο Συμεών προσευχόταν, νήστευε και δεχόταν όσους έφταναν για να ακούσουν τη διδασκαλία του.
Ο Συμεών έζησε εκεί για δεκαετίες, εκτεθειμένος στις ακραίες θερμοκρασίες της συριακής γης. Οι επισκέπτες μπορούσαν να επικοινωνούν μαζί του από κάτω, ενώ σε συγκεκριμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνταν σκάλα. Η τεράστια φήμη του δημιούργησε μια ιδιαίτερη μορφή χριστιανικής άσκησης: τους Στυλίτες.
Για αιώνες μετά τον θάνατό του εμφανίστηκαν ασκητές στη Συρία, στη Μικρά Ασία και σε άλλες περιοχές της Ανατολής που επέλεξαν να ζήσουν πάνω σε στύλους ή υπερυψωμένες κατασκευές.
Οι 40 Παρθένες και ο Άγιος Αμμούν
Σήμερα τιμώνται επίσης ο Άγιος Αμμούν ο Διάκονος και οι Αγίες Τεσσαράκοντα Παρθένες και Ασκήτριες.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, έζησαν στην περιοχή της Θράκης κατά την περίοδο των διωγμών των χριστιανών.
Οι σαράντα γυναίκες είχαν αφιερωθεί στην ασκητική ζωή και ο Αμμούν ήταν ο πνευματικός τους καθοδηγητής.
Όταν συνελήφθησαν, αρνήθηκαν να θυσιάσουν στα είδωλα και υπέστησαν βασανιστήρια.
Η παράδοση διασώζει διαφορετικούς τρόπους μαρτυρίου για τις γυναίκες, ενώ ο Αμμούν θανατώθηκε επίσης επειδή αρνήθηκε να εγκαταλείψει την πίστη του.
Η κοινή μνήμη τους στις 1 Σεπτεμβρίου διατήρησε μέσα στους αιώνες την ιστορία μιας ολόκληρης ασκητικής κοινότητας που οδηγήθηκε στο μαρτύριο.
Ο Όσιος Μελέτιος ο Νέος
Ο Όσιος Μελέτιος ο Νέος, γνωστός και ως Μελέτιος ο εν Μυουπόλει, έζησε τον 11ο και 12ο αιώνα και αποτελεί σημαντική μορφή του ελληνικού μοναχισμού.
Καταγόταν από την Καππαδοκία και από νεαρή ηλικία στράφηκε στην ασκητική ζωή.
Μετά από περιπλανήσεις και προσκυνήματα εγκαταστάθηκε στην περιοχή του Κιθαιρώνα, όπου αναπτύχθηκε γύρω του σημαντική μοναστική κοινότητα.
Η δράση του συνδέθηκε με τη μονή που έγινε γνωστή ως Μονή Οσίου Μελετίου, ένα από τα σημαντικά βυζαντινά μοναστικά συγκροτήματα της Αττικής.
Η παράδοση τον παρουσιάζει ως άνθρωπο αυστηρής άσκησης αλλά και έντονης φιλανθρωπικής δράσης.
Ο Δίκαιος Ιησούς του Ναυή
Στις 1 Σεπτεμβρίου τιμάται και μία από τις σημαντικότερες μορφές της Παλαιάς Διαθήκης: ο Ιησούς του Ναυή.
Υπήρξε στενός συνεργάτης και διάδοχος του Μωυσή.
Μετά τον θάνατο του Μωυσή ανέλαβε την ηγεσία των Ισραηλιτών και, σύμφωνα με τη βιβλική αφήγηση, τους οδήγησε στη Γη της Επαγγελίας.
Με το όνομά του συνδέεται η περίφημη ιστορία της πτώσης των τειχών της Ιεριχούς, όταν οι Ισραηλίτες περιέβαλαν την πόλη και τα τείχη κατέρρευσαν.
Στο ομώνυμο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης περιλαμβάνεται επίσης η εντυπωσιακή αφήγηση σύμφωνα με την οποία ο Ιησούς του Ναυή διέταξε τον ήλιο να σταθεί, ώστε να ολοκληρωθεί η μάχη.
Η Εκκλησία τον τιμά ως Δίκαιο και πρόσωπο της βιβλικής ιστορίας της σωτηρίας.
Οι Άγιοι Εύοδος, Καλλίστη, Αγαθόκλεια και Ερμογένης
Το σημερινό εορτολόγιο περιλαμβάνει ακόμη τους Αγίους Ευόδο, Καλλίστη, Αγαθόκλεια και Ερμογένη.
Η παράδοση τους συνδέει με τους πρώτους αιώνες των χριστιανικών διωγμών και τη μαρτυρική ομολογία της πίστης.
Για ορισμένες από αυτές τις μορφές οι πληροφορίες που έχουν διασωθεί είναι περιορισμένες, όπως συμβαίνει με πολλούς Μάρτυρες των πρώτων χριστιανικών αιώνων.
Τα ονόματά τους, ωστόσο, παρέμειναν καταγεγραμμένα στα Συναξάρια της πρώτης ημέρας του εκκλησιαστικού έτους.
Η Οσία Χάιδω από τη Χαλκιδική
Ιδιαίτερη θέση στη σημερινή ημέρα έχει για τη Μακεδονία η Οσία Χάιδω, η οποία καταγόταν από τον Στανό Χαλκιδικής.
Έζησε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και η ζωή της συνδέθηκε με δύσκολες συνθήκες και διωγμούς που ανάγκασαν την οικογένειά της να εγκαταλείψει τον τόπο της.
Η παράδοση αναφέρει ότι κατέφυγε στην περιοχή της Θάσου, όπου ακολούθησε ζωή προσευχής και άσκησης.
Η μνήμη της διατηρήθηκε ιδιαίτερα στη Χαλκιδική και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα τοπικής Αγίας, η τιμή της οποίας πέρασε από τη συλλογική μνήμη μιας περιοχής στο ευρύτερο ορθόδοξο εορτολόγιο.
Σε ποιους λέμε «χρόνια πολλά»
Σήμερα γιορτάζουν όσοι φέρουν τα ονόματα:
Αδαμάντιος, Αδαμαντίνη, Αδαμαντία, Διαμάντω, Μαντώ.
Αθηνά.
Ακριβή, Ακριβός.
Αντιγόνη, Αντίγονος, Γόνη.
Αρηβοία.
Ασπασία, Ασπάσιος.
Αφροδίτη.
Διώνη, Διόνη.
Δωδώνη.
Ελπινίκη.
Ερασμία, Εράσμιος.
Ερατώ.
Ερμηνεία.
Ευτέρπη, Ευτέρπιος.
Θάλεια, Θαλής.
Θεανώ, Θεονόη.
Θεονύμφη.
Καλλιρόη, Καλλιρρόη.
Καλλίστη, Καλλιστώ, Καλιστώ.
Κλειώ.
Κλεονίκη.
Κλεοπάτρα, Κλεόπατρος, Πάτρα, Πατρούλα, Πατρίτσα.
Κοραλία, Κοραλλού.
Ραλλία, Ραλία, Ραλλού.
Μαργαρίτα, Ρίτα, Μαργαρίτης.
Μαριάνθη.
Μελπομένη, Μέλπω.
Μόσχω, Μόσχος, Μοσχούλα.
Ουρανία, Ουράνιος, Ράνια, Ρένος.
Πανδώρα.
Παρθένα, Παρθενόπη.
Πηνελόπη, Μπηλιώ, Μπιλιώ, Πίτσα.
Πολύμνια, Πολύμνιος.
Πολυνίκη, Πολύνα, Πόλυ.
Σαπφώ.
Τερψιχόρη.
Τρωάς.
Χάιδω, Χάιδος, Χαϊδεμένη, Χαϊδευτός.
Χαρίκλεια, Χαρικλής, Χαρά, Χαρούλα.
Ιησούς, Ναυίς, Ναυή.
Μελέτιος, Μελέτης, Μελετία, Μελετούλα, Μελετίνα.
Συμεών, Συμεώνης, Σύμος, Συμεωνή, Συμεωνία, Συμεώνα, Συμεωνίτσα, Σύμη.
Ισμήνη.
Πολυτίμη.
