Οι αυταπάτες των «απόλυτων συμμαχιών» και η ανάγκη ελληνοτουρκικής διευθέτησης
Η ελληνική εξωτερική πολιτική απέναντι στην Τουρκία εξακολουθεί να κινείται ανάμεσα σε δύο τάσεις: Από τη μία, την προσπάθεια θωράκισης μέσω συμμαχιών και εξοπλισμών. Από την άλλη, την απροθυμία ουσιαστικής αντιμετώπισης του πυρήνα των ελληνοτουρκικών διαφορών. Ομως η πραγματικότητα είναι σκληρότερη από τις εθνικές βεβαιότητες και τις πολιτικές ευκολίες: καμία συμμαχία δεν μπορεί να υποκαταστήσει μια βιώσιμη στρατηγική διευθέτησης.
Η τουρκική ρητορική περί «προσπάθειας περικύκλωσης» της Τουρκίας δεν αποτελεί ούτε συγκυριακή υπερβολή, ούτε αποκλειστικό εργαλείο εσωτερικής κατανάλωσης. Πρόκειται για βαθιά εδραιωμένο στοιχείο της τουρκικής στρατηγικής κουλτούρας, με ιστορικές ρίζες, το οποίο συμμερίζεται σημαντικό μέρος του τουρκικού πολιτικού, στρατιωτικού και ακαδημαϊκού συστήματος. Υπό αυτό το πρίσμα, οι τριμερής συνεργασία Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ ή η εμβάθυνση των ελληνογαλλικών σχέσεων εντάσσονται εύκολα στο τουρκικό αφήγημα περί «αντι-τουρκικών αξόνων».
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να αναπτύσσει διεθνείς συνεργασίες. Σημαίνει όμως ότι, εφόσον στρατηγικός στόχος είναι η ειρηνική διευθέτηση των διαφορών, δεν υπάρχει λόγος να ενισχύονται οι φοβίες απειλών της άλλης πλευράς. Η διαχείριση των αντιλήψεων ασφάλειας αποτελεί κρίσιμο στοιχείο κάθε σοβαρής στρατηγικής. Η Αθήνα οφείλει να αποδεικνύει εμπράκτως ότι οι συνεργασίες της δεν συνιστούν έναν ενιαίο και συνεκτικό αντι-τουρκικό συνασπισμό, αλλά επιμέρους συμπράξεις με διαφορετικά κίνητρα.
Αντίστοιχα, απαιτείται μεγαλύτερη νηφαλιότητα και ως προς τις λεγόμενες «στρατηγικές συμμαχίες». Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής θα συνεχίσουν να λειτουργούν -στην καλύτερη περίπτωση- με λογική ισορροπίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Πολύ περισσότερο, σε μια περίοδο κατά την οποία η προνομιακή προσωπική σχέση του Ντόναλντ Τραμπ με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και η εκτίμηση που ο Αμερικανός πρόεδρος εκφράζει για τη γεωπολιτική βαρύτητα της Τουρκίας είναι εμφανείς. Οι ψευδαισθήσεις περί μονομερούς αμερικανικής στήριξης της Ελλάδας δεν βοηθούν τη στρατηγική σκέψη.
Το ίδιο ισχύει και για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Παρά τις ορθές επικρίσεις προς την Αγκυρα για το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα, η Τουρκία παραμένει για την Ευρώπη κρίσιμος εταίρος σε ζητήματα ασφάλειας, μετανάστευσης και περιφερειακής σταθερότητας. Δεν είναι προς το συμφέρον της Ελλάδας να επενδύει σε μια στρατηγική «απομόνωσης» της Τουρκίας από την Ευρώπη. Αντιθέτως, μια περισσότερο ευρωπαϊκά δεσμευμένη Τουρκία θα ήταν πιθανότατα πιο προβλέψιμη και θεσμικά ελέγξιμη.
Ακόμα και η στενή σχέση με τη Γαλλία χρειάζεται μέτρο και σχετική αυτονομία. Η Γαλλία επιχειρεί να αναδειχτεί κεντρική δύναμη στη Μεσόγειο. Αυτό μπορεί να δημιουργεί κάποιες ευκαιρίες για την Ελλάδα, αλλά εγκυμονεί και κινδύνους εάν η ελληνική πολιτική ευθυγραμμιστεί άκριτα με γαλλικές στρατηγικές επιδιώξεις. Η διαρκής προσπάθεια «εξαγοράς» πολιτικής στήριξης μέσω πανάκριβων γαλλικών εξοπλιστικών προγραμμάτων δεν μπορεί να αποτελεί υποκατάστατο εθνικής στρατηγικής. Ο εξοπλιστικός ανταγωνισμός με την Τουρκία δεν λύνει προβλήματα. Απλώς τα μεταθέτει χρονικά, επιβαρύνοντας οικονομικά και κοινωνικά τις δύο χώρες.
Το βασικό ζήτημα παραμένει πολιτικό: χωρίς ουσιαστική διευθέτηση, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις θα συνεχίσουν να ταλαντεύονται μεταξύ πρόσκαιρης ύφεσης και περιοδικών κρίσεων, με διαρκή κίνδυνο ατυχήματος ή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Κομβικής σημασίας θα ήταν να επιδειχθεί πολιτική βούληση και πολιτικό θάρρος των δύο ηγεσιών να προχωρήσουν πέρα από τα «εύκολα» ζητήματα και να αγγίξουν τον «σκληρό πυρήνα» των διμερών διαφορών. Η μόνη σοβαρή στρατηγική είναι η επιτάχυνση και εμβάθυνση του ελληνοτουρκικού διαλόγου, με στόχο είτε μια αμοιβαία αποδεκτή συμφωνία είτε την κοινή προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ή με συνδυασμό των δύο.
Καμία λύση δεν μπορεί να υπάρξει άνευ πολιτικού θάρρους, δίχως ευελιξία και χωρίς κατανόηση της οπτικής, των φόβων και των νόμιμων συμφερόντων της άλλης πλευράς. Η πραγματική ασφάλεια δεν οικοδομείται πάνω σε «άξονες», ούτε μπορεί να είναι «δανεισμός» από τρίτους. Οικοδομείται μόνο μέσα από σταθερές σχέσεις, θεσμικές διευθετήσεις και βιώσιμες συμφωνίες.
*Πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος
